“Je voetbalclub boycotten is als je familie boycotten”

De Engelse voetbaljournalist James Montague schrijft over voetbal, politiek en samenleving. Hij is de auteur van bestsellers als When Friday Comes: Football Revolution in the Middle East and the Road to Qatar; Thirty One Nil: On The Road With Football’s Outsiders, a World Cup Odyssey; The Billionaires Club: The Unstoppable Rise of Football’s Super-Rich Owners; en Among the Ultras, A Journey With the World’s Most Extreme Fans, dat in het Nederlands verscheen als Tussen de ultra’s: In het spoor van de extreemste voetbalfans ter wereld (2024). Frank Elbers sprak met hem over de verstrengeling tussen voetbal en politiek, de commercialisering van voetbal, de against modern football-beweging en zijn nieuwste boek: Engulfed: How Saudi Arabia Bought Sport, and the World. ‘De term sportswashing komt niet in de buurt van de complexiteit van wat er gaande is.’

Om maar meteen met de deur in huis te vallen: waarom zouden voetballiefhebbers Engulfed moeten lezen: het is bijna meer een politiek boek dan een voetbalboek?

‘Een thema in het boek is Newcastle United. Ik gebruik Newcastle als een soort rode draad om Saoedisch geld en de verandering van de Saoedische samenleving uit te leggen. Hoe Saoedisch geld als politiek instrument in sport wordt geïnvesteerd, en hoe dat verandert na de moord op journalist Jamal Khashoggi. En dan is er nog het feit dat Newcastle United nooit iets wint. De nieuwe eigenaren, de Saoedi’s, spelen daarop in.

Hetzelfde gebeurde met Paris Saint-Germain en de Qatari: ze kiezen juist de teams die niet de grootste ter wereld zijn, maar die wel het potentieel hebben en een zekere mate van wrok omdat ze over het hoofd worden gezien. West Ham United, Manchester City, Newcastle – grote clubs, een rijke geschiedenis, maar ze winnen nooit iets. En ze stappen erin in de wetenschap dat ze een zekere mate van goodwill en een zekere mate van overeenstemming in hun standpunten creëren onder de fans, omdat mensen er alles aan doen om de meest onvergeeflijke dingen te vergoelijken, zoals de moord op Jamal Kashoggi door het Saoedische regime. Hoe zit het met de ethiek en de mensenrechten?

MBS

Ik gebruik voetbal als middel om dat uit te leggen, omdat ik denk dat de overname van Newcastle United een keerpunt was. Het was duidelijk een beslissing die werd genomen binnen de inner circle van kroonprins Mohammed bin Salman (MBS) en met het publieke investeringsfonds, zodat dat sport Saoedi-Arabië in staat stelde zich te herpositioneren. Je moet niet vergeten dat er in 2018, nadat Jamal Khashoggi was vermoord, geen zwaardere pr-functie ter wereld was om dat te verkopen.

Het woord “sportswashing” wordt vaak gebruikt. Ik gebruik het niet omdat het de complexiteit van wat er gaande is bij lange na niet kan verklaren. Overheden zijn al heel lang betrokken bij sport. Je kunt teruggaan naar de jaren dertig in Berlijn, het WK van 1934 in Italië, met Mussolini, het WK van 1978 in Argentinië, de Olympische Zomerspelen van 1980 in Moskou, 1988 in Seoul. Al deze evenementen hebben een politieke ondertoon en context, maar een regering die sport zo openlijk gebruikt, is iets nieuws.

De term sportswashing komt niet in de buurt van de complexiteit van wat er gaande is

Ik begon mijn carrière met het schrijven van extreem optimistische, hoopvolle boeken zoals When Friday Comes. Dat gaat over het Midden-Oosten en probeert een andere kant te laten zien van een plek waar mensen destijds, 2004-2005, doodsbang voor waren. Ik wilde iets schrijven dat een soort tegenwicht bood met de prachtige verhalen die ik daar zag. Thirty-One Nil: On The Road With Football’s Outsiders gaat over de underdogs die zich proberen te kwalificeren voor het WK. En toen schreef ik The Billionaires Club, dat gaat over miljardairs die de macht overnemen en alles naar de knoppen gaat. Maar dit is een heel angstaanjagende ontwikkeling: Saoedi-Arabië is niet alleen bezig zichzelf te herpakken, maar ook de wereld naar zijn evenbeeld te boetseren.

Het is een politiek verhaal, ja, maar het zou niet mogelijk zijn zonder te investeren in waarschijnlijk de meest corrupte business die er bestaat: sport.’

Verwacht je dat de beweging tegen het moderne voetbal, waar je ook over schrijft, met name in Tussen de ultras, zal toenemen? Verwacht je dat die nog meer kritiek en cynisme zal uiten over de huidige professionele competities en het internationale voetbal?

‘Ja, tot op zekere hoogte. De manier waarop Newcastle United-fans bijvoorbeeld een Saoedisch wereldbeeld hebben overgenomen – zeker influencers en mensen die dicht bij de club staan. De meeste mensen voelen zich er ongemakkelijk bij, maar kunnen hun club niet achterlaten. Dat is heel logisch: het is niet hetzelfde als een bedrijf boycotten. Je voetbalclub boycotten is hetzelfde als proberen je familie te boycotten. Dit is een serieuze beslissing die je maar één keer in een generatie neemt, en een die je misschien nooit meer terug kunt draaien. Dus er is een onderstroom van fanactivisme die eraan komt.

Je voetbalclub boycotten is als je familie boycotten

We praten al jaren over het idee van een Europese Super League, die we nu eigenlijk al hebben, met de veranderingen aan de Champions League. Het nieuwe format van het WK voor clubs — ook het geesteskind van [FIFA-voorzitter, red.] Gianni Infantino — werd vanaf het begin gefinancierd door de Saoedi’s. Het draait allemaal om het uitdagen van de suprematie van de UEFA Champions League en het vervangen ervan door iets dat onder FIFA-controle staat, namelijk een wereldwijde Super League, iets waarover ik heb geschreven in The Billionaires Club. Nu kunnen mensen zien wat het is.’

Fanactivisme

Helaas is in competities zoals de Premier League fanactivisme in de stadions in principe illegaal. Als je een misdaad begaat in een Engels voetbalstadion, word je door de rechtbank strenger beoordeeld dan wanneer diezelfde misdaad in de opera zou plaatsvinden. Normale fans zijn buitenspel gezet. Maar het waren wel de Engelse fans die de straat opgingen en effectief de Europese Super League stopten. Aan de ene kant, zullen we dat steeds vaker zien, maar aan de andere kant, als iemand je als voetbalfan het paradijs belooft, is dat ongelooflijk verleidelijk, en ik heb keer op keer gezien dat fans, misschien niet de ultra’s, vaak Paris Saint-Germain en de Qatari’s omarmden.

Als je een misdaad begaat in een Engels voetbalstadion, word je door de rechtbank strenger beoordeeld dan wanneer diezelfde misdaad in de opera zou plaatsvinden

Waar we naartoe gaan is activisme en afgescheiden competities. En ik denk dat de polarisatie die we in de wereld zien – waarvan ik denk dat sommige slimme mensen in de politiek iets van het voetbal hebben geleerd – zal doordringen in het voetbal en het nog meer polariseren.’

De ultrascene groeit nog steeds. Gedeeltelijk, neem ik aan, vanwege sociale media en ze worden steeds zichtbaarder, tenminste in Europa.

‘De ultra’s worden gecommercialiseerd. In Engelse voetbalwedstrijden zie je de clubs tifos organiseren en ze doen het verschrikkelijk. Arsenal deed er een voor de halve finale [van de Champions League, red.], die wordt inmiddels bespot als de slechtste tifo ooit. Deze gevestigde-orde-tifos willen de esthetiek van ultra’s, zonder de rommel van de subcultuur. Overal waar die edgy subcultuur mainstream wordt, wordt het gecommercialiseerd. Ik was absoluut geschokt toen ik ultra’s in Saoedi-Arabië zag. Er zijn een paar groepen die proberen dat soort anti-establishmentgevoel te creëren, maar in Saoedi-Arabië is dat extreem gevaarlijk.’

Het volledige interview verschijnt in september in Panenka Magazine #40.

Engulfed: How Saudi Arabia Bought Sport, and the World verschijnt binnenkort ook in het Spaans, Italiaans, Duits en het Nederlands (bij Uitgeverij Thomas Rap).